Poetika -Şiir Sanatı Üzerine- Aristoteles

Tragedyanın, ödevi uyandırdığı acıma ve korku duygularıyla ruhu tutkulardan temizlemektir…

— Aristoteles

Merhaba

İlk kez Aristoteles’in değindiği “katharsis” kavramının Grekçedeki karşılığına koşut olarak temizlenme/temizleme, saflaşmadan hareketle “arınma” olarak Türkçeye çevrilmesi, edebiyatın katartik (arınma) işlevini de bir kuram olarak kaynaklara yerleştirmiştir. Poetika’daki “Tragedyanın ödevi, uyandırdığı acıma ve korku duygularıyla ruhu tutkulardan temizlemektir” görüşü, izleyen zamanlarda edebiyatın iyileştirici / sağaltıcı işlevi üzerinde hem eser üretme hem de düşünce geliştirerek yöntemler bulunması konularında yeni ufuklar açmıştır.

Poetika Aristoteles’in Platon’un taklitçi sanata dair eleştirilerine verdiği bir yanıttır. Günümüze yalnızca tragedya ile ilgili kısmı ulaşmıştır. Aristoteles, bu kısa ama öz metinde tragedyaya dair temel kavram ve ilkeleri tartışmaktadır. Poetika, sanat hakkındaki görüşlerini bir bütün içerisinde sunan Aristoteles’in şiir sanatı ile ilgili kuramlarını içeren ve tarihte sanat olayını araştıran ilk eserdir, aynı zamanda estetik tarihi yönünden çok önemli bir eserdir. Estetik kavramı kapsamında; sanatların karşılaştırılmaları ve tragedya’nın üstünlüğünü vurguladığı Poetika, gerçekçiliği ele almasının yanı sıra, yaratıcı düş gücünü de ön plana çıkartmıştır.

Aristoteles’in Şiir Sanatı Üzerine metninin bugünkü edisyonlarının temel aldığı dört kaynak şunlardır:

A elyazması: Yaklaşık 10. yüzyıl ortasından kalma Eski Yunanca Parisinus Graecus 1741 elyazması.

B elyazması: Yaklaşık 12. yüzyıl ortasından kalma Eski Yunanca Riccardianus 46 elyazması.

E elyazması: Yaklaşık 9. yüzyılın ikinci yarısında yapılan ve herhalde sonradan İshak İbn Huneyn’in elden geçirdiği Süryanice çevirinin dayandığı, bugün elimizde olmayan büyük harfli Eski Yunanca elyazması; Ebu Bişr Matta’nın 934’ten önce yaptığı Arapça çeviri bu kayıp Süryanice çeviriden yapılmıştır. E elyazması, A ve B elyazmalarının ve Latince çevirinin geleneğinden farklı bir geleneği temsil eder.

Latince çeviri: Moerbekeli Guglielmo’nun 1 Mart 1278’de tamamladığı Latince çeviri. Bu çevirinin esas aldığı Eski Yunanca metin elyazması) bugün elimizde değilse de B elyazmasının geleneğinden çok A elyazmasının geleneğine yakındır.

A elyazmasında metnin başlığı Peri poietikes diye geçiyor, yani Peri poietikes tekhnes: Şiir Sanatı Üzerine. Latincede bu başlık De arte poetica ya da kısaca Poetica diye çevrilmiştir, Türkçede Poetika başlığı herhalde Tunalı çevirisine dayanıyor. Peri poietikes sözcükleri, Ruh Üzerine ya da Hayvanların Kısımları Üzerine gibi metne konulan başlıklardan olabilir, ancak bu iki sözcük aynı zamanda metnin ilk iki sözcüğüdür, dolayısıyla metin ilk iki sözcüğüyle başlıklandırılmışta olabilir.

Retorik’i saymazsak, Arsitoteles’in şiirle ilintili diğer metinleri ise günümüze ulaşmamıştır.

Şiir sanatının kendisi ve türleri, her birinin ne gibi bir güce sahip olduğu, şiir güzel olacaksa öykülerin nasıl bir araya getirilmesi gerektiği, ayrıca bölümlerin sayısıyla nitelikleri ve benzer şekilde bu araştırmayla ilgili diğer konular hakkında, önce doğal olarak başta gelen meselelerle söze başlayalım. Şimdi, destan ve tragedya şiiri, ayrıca komedya, dithyrambos şiiri ve aulos ile kithara sanatlarının hepsi ana hatlarıyla öyle ya da böyle taklittir [mimesis]. Ancak bunlar taklit ederken kullandıkları araçlar taklit ettikleri nesneler ve taklidi aynı şekilde değil de farklı bir tarzda yapmaları itibarıyla üç bakımdan birbirlerinden ayrılırlar. Bazı insanlar (ister sanatın ister alışkanlığın sonucu olarak) birçok şeyi renk ve şekiller aracılığıyla resmederek taklit ederken bazıları da ses aracılığıyla taklit ettiği gibi, değindiğimiz sanatların hepsi de taklidi, ya bir arada ya da ayrı ayrı olarak, ritim [rythmos], söz [logos] ve melodi [harmonia] aracılığıyla gerçekleştirir.

Jules Evans, Yaşam Koçum Aristo adlı eserinde şöyle yazar:

“Aristo: Ortak iyiye giden yolu kararlaştırabilmemiz için hepimizden filozof- yurttaşlar olmamızı bekler. Şu anda olan bu değil. Toplumumuzu bir avuç insan platonik elit yönetiyor. Aristo’nun vizyonu, iyi bir toplumun temeli bu olduğundan, eğitimi çok daha fazla ciddiye almamızı, ona daha fazla zaman ve kaynak ayırmamızı bekler. Doğru eğitime erişemedikçe diye iddia eder, iyi hayatı gerçekleştirmek imkansızdır…”

Kişisel gelişmek istiyorsanız, zamanda yolculuk yapın ve Atina Okulu’nda tam gün boyunca eğitim alın…

Poetika “Şiir Sanatı Üzerine” okumayanlara tavsiye, okuyanlara bilgi hatırlatma amaçlı. Aristoteles Antik Yunan felsefesinin önemli isimlerinden Platon’un öğrencisi, Tiran Hermias ile Büyük İskender’in hocası, Lykeion okulunun kurucusudur. Ortaçağ’da Musevi ve Müslüman düşünürleri, Hristiyan teolojisini, özellikle de skolastik, düşünceyi etkilemiş, etkisi Aydınlanma Dönemi’ne, Rönesans’a ve Reform’a yayılmıştır. Klasik mantığındaki kurucusudur.

Yazarlar sizi okumaya davet ediyor.

Sevgiyle okuyunuz…