“Her kaynağa şüpheci bir gözle bakmalısınız. Bana neye güvenmeleri gerektiğini soranlara cevabım her zaman ‘kendi zeka ve aklınıza’ olmuştur ve bu durum benim söylediklerimi okurken de geçerlidir…”

— Noam Chomsky

Merhaba

Noam Chomsky’nin entelektüel duruşunun özüdür: eleştirel düşünceyi merkeze alma ve otoriteye körü körüne bağlılığa karşı çıkma. Chomsky’nin burada yaptığı vurgu çok derindir:

• Hiçbir kaynak mutlak otorite değildir – ister hükümet, ister medya, ister bir akademisyen olsun.
• Şüphecilik, özgür düşüncenin temelidir; bilginin değil, bilgisizliğin panzehiridir.
• Kendi aklına ve muhakemeye güven ise bireyin hem etik hem de entelektüel özerkliğini savunur.

Bu yaklaşım, özellikle içinde bulunduğumuz dezenformasyon çağında daha da önemlidir. Çünkü bilgi bolluğu içinde gerçeklik, ancak sorgulayan ve değerlendiren bireyler tarafından ayırt edilebilir.

Noam Chomsky, Ortadoğu’dan Avrupa’ya, Amerika’dan Çin’e geniş bir coğrafyada yaşananları, sansür mekanizmaları nedeniyle gizlenen gerçekleri, halkların kaderini etkileyen önemli gelişmelerin ortaya çıkış süreçlerini cesurca anlatıyor ve çok önemli bir soruya yanıt veriyor: Güç Kimin Elinde?

Bu kitabın başlığında dile getirilen sorunun basit ve belirli bir cevabı olamaz. Dünya, böyle bir şeyin mümkün olması için fazla değişkenli ve karmaşıktır. Fakat dünya olaylarını şekillendirme hünerine sahip keskin ayrımları teşhis etmek ve önde gelen, daha etkili olan aktörleri belirlemek zor değildir.

Dünyayı ortadan kaldırmak İsteyen teröristler

Chomsky’nin Güç Kimin Elinde? kitabında ele aldığı söylem mekanizmalarının tipik bir örneği.

• Resmî söylem: Devletler ve medya, “terörist” kavramını çoğu zaman mutlak bir tehdit olarak sunar. Bu söylem, halkın korkularını harekete geçirir ve iktidarın politikalarını meşrulaştırır.
• Chomsky’nin eleştirisi: Ona göre asıl mesele, “tehdit”in kim tarafından tanımlandığıdır. Terörist olarak etiketlenen gruplar, çoğu zaman küresel güç dengelerinin ve politik çıkarların bir sonucu olarak ortaya çıkar. Yani “dünyayı yok etmek isteyen teröristler” söylemi, gerçeği değil, iktidarın çıkarlarını yansıtır.
• Foucault’nun katkısı: Foucault, bu tür kavramların (delilik, suç, tehdit) tarihsel olarak üretildiğini söyler. “Terörist” tanımı da bir söylem ürünüdür; iktidar bu tanımı kullanarak gözetim ve disiplin mekanizmalarını güçlendirir.

Günümüz Bağlamında Açılım:

Bugün “terör tehdidi” söylemi, sadece güvenlik politikalarını değil, aynı zamanda medya, ekonomi ve uluslararası ilişkileri şekillendiren bir araç haline gelmiş durumda. Gerçeklik parçalanıyor çünkü farklı aktörler (devletler, medya, şirketler) kendi çıkarlarına göre “tehdit” tanımı yapıyor. Senin “gerçeklik parçalara bölündü” vurgun burada çok anlamlı: biz, bu parçalanmış söylemler arasında gerçeği bulmaya çalışırken yoruluyoruz.

Dünya barışına yönelik en büyük tehdit kim?

Chomsky’nin sorusu hâlâ güncel: Cevap, tek bir aktör değil; söylemi üreten ve yöneten güç yapılarının kendisi.

Chomsky’nin Güç Kimin Elinde? kitabında sıkça yaptığı şey, “tehdit” söylemlerini tersine çevirmek. Örneğin “İran tehdidi” ifadesi, Batı medyasında ve politik söylemlerde sürekli tekrar edilen bir kalıp. Chomsky ise bu söylemi sorguluyor: Gerçekten dünya barışına en büyük tehdit kim?

Günümüz Bağlamında:

• Resmî söylem: İran gibi ülkeler “tehdit” olarak sunuluyor. Bu, halkın algısını yönlendirmek için kullanılan bir dil.
• Chomsky’nin eleştirisi: Ona göre asıl tehdit, küresel ölçekte askeri müdahaleler yapan, ekonomik baskılar kuran ve medya aracılığıyla bu politikaları meşrulaştıran güç merkezleridir. Yani “tehdit” söylemi, gerçeği ters yüz eden bir propaganda aracıdır.
• Bugün için önemi: “İran tehdidi” örneği, aslında günümüzde de geçerli olan bir mekanizmayı gösteriyor: krizler ve tehditler çoğu zaman dışarıda değil, onları tanımlayan söylemlerde üretiliyor. Bu da senin “sanal krizler” vurgunla örtüşüyor.

Amerika bitti mi?

Chomsky’nin Amerika’nın “bitip bitmediğini” değil, hangi güçlerin Amerika’yı yönlendirdiğini ve bu güçlerin dünya üzerindeki etkilerini sorguluyor.

• Ekonomik açıdan: Amerika hâlâ küresel ekonomide büyük bir aktör, fakat eşitsizlikler ve şirketlerin çıkarları halkın iradesini gölgede bırakıyor. Chomsky’ye göre bu, “içten çürüme”nin en önemli göstergesi.
• Siyasal açıdan: Demokrasi kavramının içi boşaltıldığı için, halkın iradesi yerine güçlü sınıfların çıkarları öne çıkıyor. Bu da “Amerika bitti mi?” sorusunu, aslında “Amerikan demokrasisi bitti mi?” sorusuna dönüştürüyor.
• Küresel açıdan: Amerika hâlâ askeri ve politik olarak güçlü, fakat bu güç çoğu zaman “barış” adına değil, çıkarlar adına kullanılıyor. Chomsky’nin eleştirisi, Amerika’nın dünya barışına yönelik en büyük tehditlerden biri haline geldiği yönünde.

Günümüz bağlamında:

“Amerika bitti mi?” sorusu, tek bir cevabı olmayan bir sorudur.

• Bir yandan: Ekonomik, askeri ve kültürel gücü hâlâ sürüyor.
• Diğer yandan: İçeride demokrasi ve eşitlik değerlerinin aşınması, dışarıda sürekli kriz ve tehdit söylemleri üretmesi, “bitmiş” bir düzenin işaretleri olabilir.

Kâinatın efendileri

İkinci Dünya Savaşı’nın sonundan bu yana, devletler arasında, Amerika Birleşik Devletleri eşit olmayanlar içinde açık ara önde olmuştur ve olmaya da devam etmektedir. İsrail-Filistin, İran, Latin Amerika, “teröre karşı savaş”, uluslararası ekonomik örgütlenme, haklar, adalet ve benzeri konulardan medeniyetin bekasıyla ilgili (nükleer savaş ve çevresel yıkım gibi) esaslı meselelere kadar geniş bir yelpazede, küresel söylemin şartlarını büyük ölçüde hâlâ o tayin etmektedir. Bununla birlikte, 1945 yılında başka kimsenin erişemediği tarihi zirve noktasını görmesinden bu yana, gücü de azalmaktadır. Ve bu kaçınılmaz gerileyişle birlikte, Washington gücünü bir ölçüde, ekonomi basınının kelimelerini ödünç alırsak, “kâinatın efendileri”nin “de facto dünya hükümeti”yle paylaşmak durumunda kaldı; ki bü ifadeler, önde gelen kapitalist devlet güçleriyle (G7 ülkeleri) birlikte, bunların “yeni emperyal çağda” kontrol ettikleri, Uluslararası Para Fonu (IMF) ve küresel ticaret örgütleri gibi kurumlara işaret etmektedir.

“Kâinatın efendileri? tabiri, elbette hâkim güçlerin nüfuslarını temsil etmekten epey uzaktır. Hatta demokratik devletlerde, nüfusların siyasal kararlar üzerinde yalnızca sınırlı etkileri bulunmaktadır.”

Burada pek az sürpriz var. Tipik bir şekilde tek taraflı olan sınıf savaşının uzun ve acı bir tarihi bulunuyor. Modern kapitalist devlet çağının alacakaranlığında, Adam Smith kendi dönemindeki “insanlığın efendileri”ni, yani ‘”politikanın açık ara esas mimarları” olan, diğerlerinin (öncelikli olarak bu efendilerin “vahşi adaletsizlik”lerinin ülke dışındaki kurbanları ama aynı zamanda İngiltere halkının da büyük kısmı) üzerindeki etki ne kadar “zarar verici” olursa olsun kendi çıkarlarının “en uygun şekilde karşılanmasını” sağlayan İngiltere’nin “tüccar ve üreticiler”ini mahkûm ederdi. Bizim kuşağımızın neoliberal çağı, giderek tekelleşen ekonomilerin, devasa Ve çoğu kez talancı finansal kuruluşların, devlet iktidarıyla korunan çokuluslu şirketlerin üst kademelerinden devşirilmiş efendilerle ve bütün bunların çıkarlarım temsil eden siyasal figürlerle, bu klasik tabloya kendine has dokunuşlar ekledi.

Aydınların sorumluluğunu tartışmadan önce, kimlerden söz ettiğimizi netleştirmek iyi olur. Çünkü halk, dağınık söylemler arasında gerçeği ararken yoruluyor; ancak bu parçaları bir araya getiren görünmez bağ, küresel güçlerin çıkarları oluyor.

Yazarın Notu:

Noam Chomsky’nin Güç Kimin Elinde? adlı kitabı, günümüz dünyasında hâlâ yakıcı bir soruyu gündeme getiriyor: siyasal, ekonomik ve kültürel kararları kimler alıyor ve bu kararlar kimin çıkarına hizmet ediyor? Kitap, Chomsky’nin Amerika’nın dış politikası, medya manipülasyonu ve ekonomik eşitsizlik üzerine yaptığı eleştirileri bir araya getiriyor. Ona göre bu yapılar, halkın iradesinden çok “gizli iktidar”ın çıkarlarını koruyor.

Bugün için önemi şuradan geliyor:

• Medya: Dijital platformlar ve algoritmalar, kamuoyunu yönlendirme gücünü daha da artırdı. Chomsky’nin medya eleştirisi, sosyal medya çağında daha da güncel hale geldi.
• Ekonomi: Küresel ölçekte derinleşen eşitsizlikler, “güç kimin elinde?” sorusunu doğrudan ekonomik adalet tartışmasına bağlıyor.
• Demokrasi: Biçimsel demokrasi ile gerçek halk iradesi arasındaki fark, günümüzde seçimler ve siyasal temsil tartışmalarında hâlâ canlı.
• Küresel politikalar: Jeopolitik krizler, savaşlar ve iklim politikaları, Chomsky’nin “gizli iktidar” kavramını yeniden düşündürüyor.

Bu noktada Foucault ile karşılaştırma yapmak aydınlatıcıdır:

• Chomsky, gücü sınıf iktidarı ve medya manipülasyonu üzerinden okur.
• Foucault, gücü görünmez ağlar ve gözetim mekanizmaları üzerinden çözümler.

Dolayısıyla Güç Kimin Elinde?, günümüz için hem Chomsky’nin sınıf iktidarı eleştirisini hem de Foucault’nun gözetim analizini birlikte düşünmemizi sağlar. İkisi yan yana konulduğunda, “güç” kavramının hem ekonomik hem de kültürel düzeyde nasıl işlediğini daha berrak görebiliriz.

Güç Kimin Elinde? okumayanlara tavsiye, okuyanlara bilgiyi hatırlatma amaçlı. Noam Chomsky’nin Güç Kimin Elinde? eseri günümüz için özellikle kritik bir önem taşıyor çünkü kitabın temel sorusu hâlâ geçerliliğini koruyor: siyasal ve ekonomik kararları kimler alıyor, bu kararlar kimin çıkarına hizmet ediyor?

Eserin Günümüz İçin Önemi Nedir?

• Medya ve bilgi kontrolü: Chomsky, medyanın güçlü sınıfların çıkarlarını koruyan bir araç olduğunu vurgular. Bugün sosyal medya algoritmaları ve küresel medya tekelleri, kamuoyunu yönlendirme gücünü daha da artırmış durumda.
• Ekonomik eşitsizlik: Kitapta tartışılan sınıf iktidarı, günümüzde küresel ölçekte derinleşen gelir ve servet eşitsizlikleriyle kendini gösteriyor. “Güç kimin elinde?” sorusu, doğrudan ekonomik adalet tartışmasına bağlanıyor.
• Demokrasi eleştirisi: Chomsky’ye göre biçimsel demokrasi, halkın iradesinden çok güçlü sınıfların çıkarlarını koruyan bir sistem haline gelebilir. Bu eleştiri, günümüzde seçimler ve siyasal temsil tartışmalarında hâlâ canlı.
• Küresel politikalar: ABD’nin dış politikası ve küresel güç dengeleri üzerine yaptığı eleştiriler, bugün jeopolitik krizler ve savaşlar bağlamında yeniden okunuyor.

Neden hâlâ güncel?

Çünkü Chomsky’nin sorusu basit ama yakıcı: “Güç gerçekten halkın elinde mi, yoksa ayrıcalıklı sınıfların mı?” Bu soru, günümüzde dijital gözetimden iklim krizine, ekonomik eşitsizlikten medya manipülasyonuna kadar birçok alanda kendini yeniden üretiyor.

Noam Chomsky

Noam Chomsky (tam adıyla Avram Noam Chomsky), 7 Aralık 1928’de Philadelphia, Pennsylvania, ABD’de doğmuş; modern dilbilimin kurucularından biri olmasının yanı sıra, siyaset felsefesi ve medya eleştirisi alanlarında da dünyanın en etkili entelektüellerinden biri olmuştur.

MIT (Massachusetts Institute of Technology): 1955’ten itibaren ders vermeye başladı ve 1976’dan itibaren enstitü profesörü oldu.

Dilbilimde devrim: “Üretici dilbilgisi” (generative grammar) kuramıyla dilin yalnızca öğrenilmiş davranış değil, insan zihninin doğuştan gelen bir kapasitesi olduğunu savundu. Bu yaklaşım, dilbilim ve bilişsel bilimlerde paradigma değişimine yol açtı.

Etkisi: Chomsky’nin çalışmaları, psikoloji, felsefe, bilgisayar bilimi ve yapay zekâ araştırmalarında temel referans noktası haline geldi.

Politik Aktivizm:

• Chomsky yalnızca akademisyen değil, aynı zamanda dünyaca tanınmış bir politik eleştirmendir.
• ABD’nin dış politikalarını, özellikle Vietnam Savaşı ve Orta Doğu politikalarını sert biçimde eleştirdi.
• Anarko-sendikalizm ve liberter sosyalizm geleneklerinden etkilendi.
• Kapitalizmin eşitsizliklerini ve medya manipülasyonlarını ele aldığı “Manufacturing Consent” (Rızanın İmalatı) kitabı, politik düşünceye damgasını vurdu.

Mirası: İnsan zihninin yapısını anlamada devrim niteliğinde bir kuram geliştirdi. Güç ilişkilerini sorgulayan, halkın bilinçlenmesini amaçlayan bir düşünür olarak öne çıktı. 97 yaşında olmasına rağmen hâlâ aktif bir şekilde yazıyor, konuşuyor ve tartışmalara katılıyor.

Chomsky’nin hayatı, bilginin yalnızca akademik bir uğraş değil, aynı zamanda toplumsal sorumluluk olduğunu gösteriyor. Onun biyografisi, bilimin ve düşüncenin dünyayı değiştirme gücüne dair güçlü bir örnek sunuyor.

Yazarlar sizi okumaya davet ediyor.

Sevgiyle okuyunuz…